Đi miền Tây vào dịp Tết, ghé nhà người quen hay ở một homestay ven sông, buổi tối thế nào cũng thấy một chiếu tứ sắc. Mấy cô, mấy dì ngồi quanh, tay xòe một nắm lá bài nhỏ xíu đủ bốn màu, nói chuyện rôm rả mà mắt không rời bài. Khách du lịch đứng xem một lúc thường thấy rối. Lá bài nhỏ, chữ Hán, luật lại có nhiều chữ lạ tai như khạp, quằn, khui. Thật ra tứ sắc có logic khá rõ, nắm được khung là xem hiểu.
Bộ bài tứ sắc có gì
Bộ bài tứ sắc có 112 lá, chia làm bốn màu: đỏ, vàng, xanh và trắng. Mỗi màu có bảy loại quân giống cờ tướng là tướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mã và chốt, mỗi loại bốn lá. Bốn màu nhân hai mươi tám lá, ra đúng 112.
Trò này hợp nhất với bốn người. Luật phổ biến chia mỗi người 20 lá, chia mỗi lượt năm lá, riêng người cầm cái được nhận thêm một lá và ra bài trước. Phần còn lại úp giữa chiếu làm nọc để bốc dần.
Chẵn, lẻ và rác
Mục tiêu của tứ sắc là làm tròn bài, tức xếp hết các lá trên tay thành bộ hợp lệ. Bộ hợp lệ chia làm hai loại.
Chẵn là từ hai tới bốn lá giống nhau và cùng màu, ví dụ hai xe xanh, ba mã vàng. Tướng thì đứng một mình cũng được coi là chẵn. Chốt thì có ngoại lệ: ba hoặc bốn con chốt khác màu cũng ghép thành bộ.
Lẻ là bộ ba tướng, sĩ, tượng cùng màu, hoặc xe, pháo, mã cùng màu. Thiếu một quân trong bộ ba thì gọi là “đứt đầu”, chẳng hạn có sĩ và tượng cùng màu mà chưa có tướng. Nếu đang đứt đầu tướng mà bốc được đúng con tướng, dân chơi gọi là “nhập xác”, coi như gặp may.
Lá nào chưa vào chẵn, chưa vào lẻ thì gọi là rác. Cả ván bài là cuộc đua dọn rác.
Ba lá giống nhau cùng màu gọi là khạp. Bốn lá giống nhau cùng màu gọi là quằn, người miền Nam hay đọc thành “guằn”.
Khui là gì
Khui là chữ người mới hay hỏi nhất. Theo cách hiểu phổ biến, khi trên tay đã có khạp, tức ba lá giống nhau cùng màu, mà lá thứ tư xuất hiện, do người khác đánh ra hoặc lật lên từ nọc, thì người có khạp lấy luôn lá đó và hạ cả bốn lá xuống chiếu. Bộ bốn này được tính lệnh cao hơn bộ ba.
Người có quằn sẵn ngay từ lúc chia bài thì theo luật phổ biến phải hạ quằn xuống chiếu cho cả làng cùng thấy, không được giấu trên tay.
Thứ tự ưu tiên giữa khui, ăn chẵn và ăn lẻ khi cùng nhắm một lá là chỗ mỗi nơi quy định hơi khác. Luật hay gặp là ưu tiên chẵn trước lẻ, và lá đánh ra chỉ được ăn vào lẻ bởi người ngồi ngay cửa dưới. Hỏi trước cho chắc.
Cách ăn bài và lúc được tới
Người cầm cái đánh một lá rác vào cửa bên phải. Người ngồi kế bên phải có thể ăn lá đó nếu ghép được thành chẵn hay lẻ, rồi đánh ra một lá rác khác để trên tay luôn giữ đúng số lá. Nếu không ai ăn được, người kế tiếp bốc một lá từ nọc, lật lên, và cả chiếu lại xét xem ai ăn được.
Các lá đã ăn vào chẵn hay lẻ phải đặt ngửa trước mặt, không cầm lên tay.
Tới là khi một người dọn sạch rác, toàn bộ bài đã vào chẵn và lẻ. Người tới trước thắng ván, không có nhì, ba, bét. Sau đó người tới xòe bài ra tính lệnh theo từng bộ, và cách tính lệnh mỗi chiếu có thể khác vài điểm. Có một nguyên tắc nhiều nơi giữ: tổng lệnh khi tới phải là số lẻ, nếu ra số chẵn thì nghĩa là đã xếp sai ở đâu đó.
Ai muốn đọc thêm về nguồn gốc và cách tính lệnh chi tiết có thể xem trang tứ sắc trên Wikipedia tiếng Việt, trong đó ghi cả mấy câu thành ngữ dân gian sinh ra từ trò này, như câu “chốt độc đi tiên” mà dân chơi lâu năm hay nhắc.
Các trò bài dân gian như tứ sắc nay cũng đã có bản online để chơi trên điện thoại. sunwin.bayern cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên và cần chơi có trách nhiệm.
Đi du lịch mà muốn ngồi vào chiếu tứ sắc
Nếu được chủ nhà mời ngồi chơi một ván cho vui, đừng ngại thú nhận mình chưa rành. Người miền Tây thường rất sẵn lòng chỉ, có khi còn cho người mới ngồi cạnh xem vài ván rồi mới cầm bài. Hãy nhớ trước ba thứ: tướng đứng riêng vẫn là chẵn, xe pháo mã phải cùng màu, và lá đã ăn thì để ngửa trên chiếu.
Lá bài tứ sắc nhỏ, chữ lại nhỏ, ánh đèn hiên nhà hay đèn phòng khách sạn mờ thì rất khó nhìn. Chọn chỗ ngồi gần đèn. Mỏi lưng thì xin thêm cái gối.
Thua cũng chẳng sao. Coi như đổi lấy một buổi tối có chuyện để kể.

